Prawa i obowiązki upadłego po ogłoszeniu upadłości

Ogłoszenie upadłości nie oznacza, że dłużnik traci wszystkie prawa. Oznacza jednak istotną zmianę w sposobie zarządzania majątkiem oraz konieczność ścisłej współpracy z syndykiem. Od momentu ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli. Do masy upadłości wchodzi zasadniczo majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz majątek nabyty w toku postępowania, z ustawowymi wyjątkami.

W praktyce oznacza to, że upadły nadal może normalnie funkcjonować, pracować, utrzymywać rodzinę i uczestniczyć w postępowaniu, ale nie może samodzielnie rozporządzać majątkiem wchodzącym do masy upadłości. Zarządzanie tym majątkiem przejmuje syndyk, a działania upadłego powinny być podporządkowane prawidłowemu przebiegowi postępowania i późniejszemu oddłużeniu.

Obowiązek wydania majątku i dokumentów syndykowi

Jednym z podstawowych obowiązków upadłego jest wskazanie i wydanie syndykowi całego majątku. Upadły powinien również przekazać dokumenty dotyczące działalności, majątku i rozliczeń, w szczególności dokumentację księgową, podatkową oraz korespondencję. Wykonanie tego obowiązku potwierdza się pisemnym oświadczeniem składanym sędziemu-komisarzowi.

W przypadku osoby fizycznej dokumentami istotnymi dla syndyka mogą być m.in. umowy kredytowe i pożyczkowe, umowy najmu, dokumenty dotyczące nieruchomości, pojazdów, rachunków bankowych, wynagrodzenia, świadczeń, zobowiązań podatkowych, alimentów oraz korespondencja z wierzycielami. Im sprawniej upadły przekaże dokumenty, tym szybciej syndyk będzie mógł ustalić skład masy upadłości i przygotować dalsze czynności.

Obowiązek udzielania wyjaśnień

Upadły ma obowiązek udzielać sędziemu-komisarzowi i syndykowi wszelkich potrzebnych wyjaśnień dotyczących swojego majątku. Nie chodzi więc wyłącznie o jednorazowe przekazanie dokumentów, ale również o bieżącą współpracę w toku całego postępowania.

W praktyce syndyk może pytać o źródła dochodu, historię zadłużenia, sprzedaż składników majątku, darowizny, rachunki bankowe, osoby pozostające na utrzymaniu upadłego, koszty życia, stan zdrowia czy okoliczności powstania niewypłacalności. Brak odpowiedzi, niepełne informacje albo ukrywanie faktów mogą zostać potraktowane jako naruszenie obowiązków upadłego.

Utrata zarządu nad majątkiem

Z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości i rozporządzania nim. Czynności prawne dokonane przez upadłego w odniesieniu do mienia należącego do masy upadłości są co do zasady nieważne.

Oznacza to, że upadły nie powinien samodzielnie sprzedawać, darować, obciążać ani ukrywać składników majątku. Dotyczy to przykładowo samochodu, nieruchomości, wartościowego wyposażenia, udziałów, wierzytelności czy środków pieniężnych objętych masą upadłości. Decyzje dotyczące likwidacji majątku podejmuje syndyk zgodnie z przepisami i celem postępowania.

Obowiązek nieutrudniania postępowania

Upadły powinien powstrzymywać się od działań, które utrudniają ustalenie składu masy upadłości albo zaspokojenie wierzycieli. Jeżeli upadły ukrywa się, ukrywa majątek, uchybia swoim obowiązkom, pozornie obciąża majątek albo w inny sposób utrudnia ustalenie składu masy upadłości, sędzia-komisarz może zastosować wobec niego środki przymusu.

W upadłości konsumenckiej konsekwencje mogą być szczególnie dotkliwe. Jeżeli upadły nie wskaże lub nie wyda syndykowi całego majątku, nie przekaże niezbędnych dokumentów albo w inny sposób nie wykonuje swoich obowiązków, sąd może umorzyć postępowanie, chyba że uchybienie nie jest istotne albo za dalszym prowadzeniem sprawy przemawiają względy słuszności lub humanitarne.

Ograniczenia osobiste upadłego

Co do zasady upadłość dotyczy przede wszystkim majątku, a nie wolności osobistej dłużnika. Ustawa przewiduje jednak, że sędzia-komisarz może postanowić, aby upadły będący osobą fizyczną nie opuszczał terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bez jego zezwolenia. Na takie postanowienie przysługuje zażalenie.

Nie oznacza to automatycznego zakazu wyjazdów zagranicznych w każdej sprawie. Takie ograniczenie wymaga decyzji sędziego-komisarza. Jeżeli jednak zostanie wydane, upadły powinien go przestrzegać i przed planowanym wyjazdem uzyskać zgodę.

Prawo do środków niezbędnych do życia

Upadłość nie pozbawia upadłego prawa do środków koniecznych do utrzymania. Do masy upadłości nie wchodzi m.in. mienie wyłączone od egzekucji oraz wynagrodzenie za pracę w części niepodlegającej zajęciu. W przypadku osób fizycznych ustawa przewiduje również dodatkową ochronę części dochodu, zależną m.in. od tego, czy upadły utrzymuje inne osoby.

Sędzia-komisarz, na wniosek upadłego lub syndyka, może także inaczej określić część dochodu niewchodzącą do masy upadłości, biorąc pod uwagę szczególne potrzeby upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, w tym stan zdrowia, potrzeby mieszkaniowe oraz możliwość ich zaspokojenia.

Prawo do ochrony potrzeb mieszkaniowych

Jeżeli w skład masy upadłości wchodzi lokal mieszkalny albo dom jednorodzinny, w którym mieszka upadły, a konieczne jest zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, z kwoty uzyskanej ze sprzedaży wydziela się upadłemu środki odpowiadające przeciętnemu czynszowi najmu za okres od 12 do 24 miesięcy. Wysokość tej kwoty określa sędzia-komisarz na wniosek upadłego.

To bardzo ważne uprawnienie w sprawach, w których dochodzi do sprzedaży mieszkania lub domu. Upadły powinien aktywnie wykazać swoje potrzeby mieszkaniowe, liczbę osób pozostających na jego utrzymaniu, sytuację zarobkową oraz realne koszty najmu w danej miejscowości.

Prawo do skargi na czynności syndyka

Upadły nie jest pozbawiony wpływu na przebieg postępowania. W upadłości konsumenckiej na czynności syndyka przysługuje skarga do sądu upadłościowego. Dotyczy to także zaniechania dokonania czynności przez syndyka. Skargę może wnieść upadły, wierzyciel albo inna osoba, której prawo zostało naruszone lub zagrożone przez czynność albo zaniechanie syndyka.

Termin na wniesienie skargi wynosi zasadniczo 7 dni, liczony od dokonania czynności, zawiadomienia o niej albo od dnia powzięcia wiadomości o czynności. Skargę na zaniechanie wnosi się w terminie 7 dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się, że czynność miała być dokonana.

Prawo do udziału w ustalaniu planu spłaty

Na końcowym etapie postępowania znaczenie ma stanowisko upadłego dotyczące planu spłaty wierzycieli. Syndyk składa projekt planu spłaty z uzasadnieniem albo informację o przesłankach do innego rozstrzygnięcia, a do projektu dołącza m.in. stanowisko upadłego oraz wierzycieli albo informację, że stanowisko nie zostało złożone.

Warto wykorzystać ten moment, aby przedstawić sądowi realne możliwości zarobkowe, miesięczne koszty utrzymania, potrzeby mieszkaniowe, koszty leczenia, sytuację rodzinną oraz okoliczności, które miały wpływ na niewypłacalność. Sąd nie jest związany stanowiskiem upadłego ani wierzycieli, ale przy ustalaniu planu spłaty bierze pod uwagę m.in. możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania jego i osób pozostających na jego utrzymaniu, potrzeby mieszkaniowe, wysokość niezaspokojonych wierzytelności oraz stopień zaspokojenia wierzycieli w postępowaniu.

Ochrona przed egzekucją

Ogłoszenie upadłości wpływa również na postępowania egzekucyjne. Egzekucja skierowana do majątku wchodzącego w skład masy upadłości, wszczęta przed ogłoszeniem upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości, a po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości ulega umorzeniu. Po ogłoszeniu upadłości zasadniczo niedopuszczalne jest także skierowanie egzekucji do majątku wchodzącego w skład masy upadłości.

Dla upadłego oznacza to, że indywidualne egzekucje komornicze co do majątku objętego masą upadłości powinny ustąpić miejsca jednemu postępowaniu upadłościowemu. Są jednak wyjątki, m.in. dotyczące roszczeń alimentacyjnych i niektórych roszczeń rentowych.

Obowiązki w okresie wykonywania planu spłaty

Po ustaleniu planu spłaty upadły musi wykonywać obowiązki określone w postanowieniu sądu. W okresie wykonywania planu spłaty nie może dokonywać czynności prawnych dotyczących majątku, które mogłyby pogorszyć jego zdolność do wykonania planu. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd może jednak wyrazić zgodę na taką czynność albo zatwierdzić czynność już dokonaną.

Upadły ma również obowiązek składać sądowi coroczne sprawozdanie z wykonania planu spłaty wierzycieli za poprzedni rok kalendarzowy, co do zasady do końca kwietnia. W sprawozdaniu wykazuje osiągnięte przychody, spłacone kwoty oraz nabyte składniki majątkowe o wartości przekraczającej ustawowy próg, a do sprawozdania dołącza kopię rocznego zeznania podatkowego.

Skutki naruszenia obowiązków

Naruszenie obowiązków przez upadłego może mieć poważne konsekwencje. W toku postępowania może prowadzić do zastosowania środków przymusu albo nawet do umorzenia postępowania. Na etapie wykonywania planu spłaty sąd może uchylić plan, jeżeli upadły nie wykonuje obowiązków określonych w planie, nie składa sprawozdań, zataja przychody lub nabyte składniki majątkowe, dokonuje niedozwolonych czynności prawnych albo ukrywa majątek. W razie uchylenia planu spłaty zobowiązania upadłego nie podlegają umorzeniu.

Dlatego tak ważne jest, aby upadły traktował postępowanie jako proces wymagający rzetelności, terminowości i pełnej współpracy. Ukrywanie majątku, pomijanie dokumentów, brak kontaktu z syndykiem czy składanie nieprawdziwych informacji może przekreślić szansę na skuteczne oddłużenie.

Jak upadły powinien przygotować się do współpracy z syndykiem?

Najlepszym rozwiązaniem jest uporządkowanie dokumentów już na początku postępowania. Upadły powinien przygotować listę majątku, rachunków bankowych, źródeł dochodu, zobowiązań, toczących się spraw sądowych i egzekucyjnych, a także dokumenty dotyczące kosztów utrzymania. Warto zachować kopie korespondencji z syndykiem i sądem oraz pilnować terminów na składanie wyjaśnień, stanowisk i ewentualnych środków zaskarżenia.

Dobra współpraca z syndykiem nie oznacza rezygnacji z własnych praw. Upadły może wyjaśniać swoją sytuację, składać wnioski, kwestionować czynności syndyka, domagać się ochrony potrzeb mieszkaniowych oraz przedstawiać stanowisko dotyczące planu spłaty. Powinien jednak robić to w sposób formalny, terminowy i poparty dokumentami.

Podsumowanie

Upadły w postępowaniu upadłościowym ma zarówno obowiązki, jak i prawa. Do najważniejszych obowiązków należą: wydanie majątku i dokumentów syndykowi, udzielanie wyjaśnień, niewyprowadzanie majątku z masy upadłości, przestrzeganie decyzji sądu i syndyka oraz wykonywanie planu spłaty, jeżeli zostanie ustalony.

Jednocześnie upadły ma prawo do środków koniecznych do życia, ochrony określonych składników majątku, ochrony potrzeb mieszkaniowych, składania wniosków, zajmowania stanowiska w sprawie planu spłaty oraz zaskarżania czynności syndyka. Rzetelne wykonywanie obowiązków i świadome korzystanie z praw zwiększa szansę na sprawne przeprowadzenie postępowania i uzyskanie oddłużenia.