Rażące niedbalstwo a plan spłaty wierzycieli – co musi wiedzieć dłużnik?

W postępowaniu upadłościowym jednym z najważniejszych etapów jest ustalenie planu spłaty wierzycieli. To właśnie wtedy sąd określa, przez jaki czas i w jakiej wysokości upadły będzie zobowiązany dokonywać spłat. Istotne znaczenie ma przy tym ocena, czy dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.

Zgodnie z Prawem upadłościowym sąd, ustalając plan spłaty wierzycieli, bada m.in. przyczyny niewypłacalności dłużnika. Jeżeli dojdzie do wniosku, że upadły działał umyślnie albo dopuścił się rażącego niedbalstwa, może to istotnie wpłynąć na długość planu spłaty. Aktualny tekst jednolity Prawa upadłościowego został ogłoszony w Dz.U. 2025 poz. 614 i ma status aktu obowiązującego.

Czym jest rażące niedbalstwo?

Rażące niedbalstwo nie oznacza każdego błędu finansowego, nietrafionej decyzji czy samego faktu zaciągnięcia kredytu. Jest to zachowanie znacznie poważniejsze niż zwykła nieostrożność. W orzecznictwie przyjmuje się, że chodzi o szczególnie wysoki stopień naganności postępowania, drastyczne odstępstwo od modelu należytego zachowania albo przekroczenie elementarnych zasad staranności. Sąd Najwyższy wskazywał, że rażące niedbalstwo to kwalifikowana postać braku zwykłej staranności, granicząca z umyślnością.

W praktyce w sprawach o upadłość konsumencką sąd może analizować na przykład to, czy dłużnik zaciągał kolejne zobowiązania, mimo że obiektywnie nie miał już realnej możliwości ich spłaty, czy finansował bieżącą konsumpcję kredytami pomimo narastającego zadłużenia, czy ignorował oczywiste ryzyko utraty płynności albo czy w sposób nieodpowiedzialny zwiększał zadłużenie bez planu jego spłaty.

Nie każde zadłużenie powstałe wskutek choroby, utraty pracy, rozwodu, niepowodzenia biznesowego czy wzrostu kosztów życia będzie jednak rażącym niedbalstwem. Kluczowe znaczenie mają konkretne okoliczności sprawy, moment powstania zobowiązań, wiedza dłużnika o swojej sytuacji finansowej oraz to, czy działał rozsądnie w danych warunkach.

Jak rażące niedbalstwo wpływa na długość planu spłaty?

Podstawową konsekwencją stwierdzenia rażącego niedbalstwa jest wydłużenie okresu planu spłaty wierzycieli. Co do zasady plan spłaty może zostać ustalony na okres nie dłuższy niż 36 miesięcy. Jeżeli jednak sąd ustali, że upadły doprowadził do niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa, plan spłaty nie może być krótszy niż 36 miesięcy i nie może być dłuższy niż 84 miesiące.

Oznacza to, że dłużnik, któremu przypisano rażące niedbalstwo, musi liczyć się z planem spłaty trwającym nawet 7 lat. Nie oznacza to jednak automatycznie, że miesięczna rata będzie dowolnie wysoka. Sąd nadal musi uwzględnić możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania jego oraz osób pozostających na jego utrzymaniu, potrzeby mieszkaniowe, wysokość niezaspokojonych wierzytelności i stopień zaspokojenia wierzycieli w postępowaniu upadłościowym.

Czy rażące niedbalstwo przekreśla oddłużenie?

Rażące niedbalstwo nie powinno być utożsamiane z celowym doprowadzeniem do niewypłacalności. To rozróżnienie ma duże znaczenie. Prawo upadłościowe przewiduje surowsze konsekwencje w przypadku działania celowego, na przykład trwonienia majątku albo celowego nieregulowania wymagalnych zobowiązań. W takich przypadkach sąd może odmówić ustalenia planu spłaty wierzycieli albo umorzenia zobowiązań, chyba że przemawiają za tym względy słuszności lub względy humanitarne.

W przypadku rażącego niedbalstwa najczęstszą konsekwencją nie jest więc całkowita odmowa oddłużenia, ale dłuższy i bardziej wymagający plan spłaty. Dłużnik nadal może uzyskać umorzenie zobowiązań po wykonaniu planu, ale droga do oddłużenia może być znacznie dłuższa.

Co sąd bierze pod uwagę przy ocenie zachowania dłużnika?

Sąd analizuje całokształt okoliczności, a nie pojedyncze zdarzenie oderwane od kontekstu. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza:

• wysokość i moment zaciągania zobowiązań,
• dochody dłużnika w chwili zaciągania kredytów lub pożyczek,
• liczba zobowiązań i sposób ich wykorzystywania,
• próby restrukturyzacji zadłużenia lub kontaktu z wierzycielami,
• przyczyny pogorszenia sytuacji finansowej,
• dokumenty potwierdzające chorobę, utratę pracy, rozpad małżeństwa lub inne niezależne zdarzenia,
• to, czy dłużnik próbował ograniczać zadłużenie, czy przeciwnie — dalej je zwiększał.

Dobrze przygotowana argumentacja może mieć duże znaczenie. Warto przedstawić sądowi chronologię zdarzeń i dokumenty pokazujące, że niewypłacalność nie była skutkiem lekkomyślnego ignorowania oczywistych ryzyk, lecz wynikała z okoliczności, których dłużnik nie mógł racjonalnie przewidzieć albo którym nie był w stanie zapobiec.

Wpływ rażącego niedbalstwa na wierzycieli

Z perspektywy wierzycieli ustalenie rażącego niedbalstwa może oznaczać dłuższy okres, w którym będą otrzymywać spłaty. Dłuższy plan spłaty zwiększa szansę na wyższy poziom zaspokojenia wierzytelności. Nie oznacza to jednak, że sąd pominie sytuację życiową dłużnika. Plan spłaty nie powinien prowadzić do pozbawienia upadłego środków koniecznych do utrzymania.

Sąd musi więc znaleźć równowagę między interesem wierzycieli a realnymi możliwościami upadłego. Plan spłaty ma być wykonalny. Zbyt wysoka rata mogłaby doprowadzić do niewykonywania planu, a tym samym do dalszych problemów zarówno dla dłużnika, jak i dla wierzycieli.

Jak bronić się przed zarzutem rażącego niedbalstwa?

Dłużnik, który obawia się przypisania mu rażącego niedbalstwa, powinien przede wszystkim uporządkować dokumenty i przygotować spójną historię powstania zadłużenia. Pomocne mogą być umowy kredytowe, harmonogramy spłat, wypowiedzenia umów, dokumentacja medyczna, zaświadczenia o utracie pracy, korespondencja z wierzycielami, dowody prób zawarcia ugód oraz zestawienie dochodów i wydatków z okresu poprzedzającego niewypłacalność.

Istotne jest pokazanie, że dłużnik nie działał w sposób rażąco nieodpowiedzialny, lecz znalazł się w trudnej sytuacji finansowej z przyczyn, które można racjonalnie wyjaśnić. Należy unikać ogólnych twierdzeń i skupić się na faktach, datach oraz dokumentach.

Podsumowanie

Rażące niedbalstwo ma istotny wpływ na plan spłaty wierzycieli w upadłości konsumenckiej. Jeżeli sąd stwierdzi, że dłużnik doprowadził do niewypłacalności albo istotnie ją pogłębił wskutek rażącego niedbalstwa, plan spłaty może zostać wydłużony nawet do 84 miesięcy. Nie oznacza to jednak automatycznej odmowy oddłużenia ani dowolnego ustalenia wysokości rat.

Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny. Dlatego tak ważne jest właściwe przygotowanie stanowiska, zebranie dokumentów i wykazanie rzeczywistych przyczyn powstania zadłużenia. W wielu przypadkach dobrze przedstawione okoliczności mogą mieć decydujące znaczenie dla długości planu spłaty i końcowego efektu postępowania upadłościowego.